Giới thiệu chung

Xuân Trạch là xã miền núi, thuộc huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình, cách trung tâm hành chính huyện 43 km về phía tây; có Sân bay dã chiến Khe Gát (sân bay dã chiến duy nhất trên dãy Trường Sơn, Sân bay như một huyền thoại của không quân Việt Nam trong hành trình giải phóng đất nước).

Phía Đông giáp xã Phúc Trạch và Vườn Quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng Di sản thiên nhiên thế giới, Phía Nam giáp xã Tân Trạch, Thượng Trạch huyện Bố Trạch, Phía Tây giáp xã Thượng Hoá (huyện Minh Hoá), Phía Bắc giáp xã Cao Quảng (Tuyên Hóa) và xã Lâm Trạch.

Địa bàn được chia thành 3 vùng, gồm 10 thôn: Vùng Khe Gát có 5 thôn gồm thôn 1 đến thôn 5; vùng Vĩnh Sơn có 2 thôn gồm thôn 6 và thôn 7; vùng Ngọn Rào có 3 thôn gồm thôn 8, thôn 9 và thôn 10. Dân số có 1.740 hộ, 6.372 khẩu.

Tổng diện tích tự nhiên là 17.697 ha, trong đó đất lâm nghiệp 11.656,10 ha; đất nông nghiệp 648,43 ha; đất ở 27,44 ha; đất chuyên dùng 133,66 ha; đất khác chưa sử dụng 5.231,37 ha.

Xã có 2 nguồn khe suối bao quanh, nằm về phía Tây là suối Vực Trô bắt nguồn từ hệ thống hang động Phong Nha; nằm ở phía Bắc là suối Ngọn Rào bắt nguồn từ dãy nuí Đầy đủ, hệ thống khe suối này đều chảy về nhập vào hệ thống Sông Son, đỗ ra Biển đông.

Khí hậu nhiệt đới, gió mùa, một năm có 2 mùa, mùa nắng kéo dài từ tháng 4 đến tháng 9 dương lịch, nhiệt độ trung bình từ 32-33⁰c, nắng gắt lên tới 40-41⁰C, đi đôi gió Tây Nam (gọi gió Lào), nước khe cạn rốc, trâu, bò, người không đủ nước uống, cây cối héo rũ. Mùa mưa từ tháng 10 đến tháng 3 dương lịch năm sau, kèm theo gió mùa đông bắc gây nên mưa dầm, lũ lụt, rét đậm, rét hại kéo dài hàng tháng. Lượng mưa trung bình hàng năm 2.300mm, năm cao nhất lên tới 3.110mm. Nhiệt độ trung bình trong mùa mưa là 17⁰c, năm rét nhất xuống đến 7-8⁰c.

Xã có hơn 25km  Quốc lộ  (Đường15A) được làm từ năm 1959 đi dọc qua địa bàn, đến nay đã được mở rộng thuộc hệ thống đường Hồ Chí Minh (khởi công năm 2001) đã tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân Xuân Trạch đi lại và giao lưu phát triển kinh tế.

Nghề nghiệp chính của người dân Xuân Trạch từ xưa đến nay vẫn là nông nghiệp, chỉ có trên 20 ha ruộng lúa nước, do không chủ động được nguồn nước nên đất đai chỉ trồng được cây Lạc, Ngô, Khoai, Sắn, đậu, đỗ… Đến nay, việc từng bước áp dụng các tiến bộ khoa học, cơ giới hoá cùng với việc đưa nhiều loại giống mới vào trồng, đầu tư thâm canh nên năng suất, sản lượng cây trồng được nâng lên đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn.

Bên cạnh trồng trọt, nhân dân Xuân Trạch còn chăn nuôi các loại gia súc, gia cầm để đáp ứng nhu cầu sức cày kéo, phân bón và thực phẩm cho nhân dân hàng ngày, hướng đến phục vụ Du lịch trãi nghiệm...

Ngoài nghề nông thì lâm nghiệp cũng là một thế mạnh của xã Xuân Trạch. Từ xưa nhân dân Xuân Trạch đã dựa vào rừng để sinh sống. Ngày nay thực hiện chủ trương của Đảng và nhà nước về việc giao đất, giao rừng cho nhân dân chăm sóc, bảo vệ và sử sụng nguồn lợi từ rừng mang lại khá lớn.

          * Lịch sử văn hóa

Xã Xuân Trạch được hình thành sau cách mạng tháng 8/1945, chính quyền cách mạng đã lấy 6 phường Khe Gát, Vực Trô - Đá Chác, Đồng Nghẹn, Troóc, Khe Ngang và Cây Lim thành lập xã Phúc Nguyên thuộc huyện Quảng Trạch. Đến tháng 6/1947, xã Phúc Nguyên được chuyển về huyện Bố Trạch và đổi thành xã Phúc Trạch. Đến tháng 6/1955, xã Phúc Trạch được chia thành 3 xã là: Phúc Trạch, Lâm Trạch và Xuân Trạch, tên gọi Xuân Trạch bắt đầu có từ đây và tồn tại cho đến ngày nay.

Trong thời kỳ xây dựng Hợp tác xã, các cụm dân cư được tổ chức lại thành từng hợp tác xã như Hợp tác xã Vĩnh Sơn, Vĩnh Thuỷ; các HTX Trầm Sơn, Trường Sơn, Tân Sơn ở Ngọn Rào; các hợp tác xã Hoà Bình, Thống Nhất, Hạnh Phúc ở vùng Khe Gát. Đến những năm đầu thập niên 70 của thế kỷ XX, thực hiện Chỉ thị 208 cuả Ban Bí Thư trung ương Đảng về mô hình xây dựng cụm dân cư để lấy đất sản xuất, thì các tên gọi được chuyển thành thôn và được gọi theo thứ tự từ thôn 1 đến thôn 10. Dù có thay đổi tên gọi các cụm dân cư cho phù hợp tiến trình lịch sử, và trình độ sản xuất, song các cư dân ở từng cụm vẫn giữ được nguồn gốc của mình.

Việc bố trí dân cư theo các vùng: Từ thôn 1 đến thôn 5 là vùng phường Khe Gát và Vực Trô, thôn 5 là vùng Hung Bai, Đá Chác trước đây, bà con ở vùng này có nguồn gốc ở xã Quảng Hoà, Quảng Lộc, Quảng Hải - Quảng Trạch; vùng thôn 6 thôn 7 gồm phường Bến Lội, Cha Nạ, Đồng Nghẹn; vùng thôn 8 đến thôn 10 gồm Trầm Sơn, Trường Sơn, Tân Sơn ở Ngọn Rào

          *Cơ sở hạ tầngVăn hóa xã hội

Xuân Trạch là địa danh đã gắn liền với dòng chảy lịch sử, trải qua 2 cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ, Xuân Trạch được các cơ quan cấp huyện sử dụng làm căn cứ phía sau để phục vụ lâu dài cho cuộc kháng chiến. Nơi đây những địa danh như Ngã Ba Đông Dương, Sân bay Khe Gát, Đèo Đá đẽo, Hang Mối Chà Nòi, Hang Công Binh… đã ghi danh vào sử sách, là nơi hậu cứ để tiếp đón các đoàn cán bộ, nơi có tuyến đường giao thông huyết mạch nối những đoàn quân ra Bắc vào Nam để phục vụ cho tiền tuyến. Suốt những năm chiến tranh ác liệt, Xuân Trạch phải gánh hàng nghìn tấn bom đạn của giặc Mỹ ném xuống, mãnh đất này đã bị cày xới loang lỗ vì bom đạn. Nơi đây đã ghi dấu những chiến công oanh liệt của các anh hùng liệt sỹ đã ngã xuống để bảo vệ tổ quốc, bảo vệ cho tuyến đường 15A, tuyến đường mòn Hồ Chí Minh lịch sử. Trong chiến tranh con đường giao liên nối từ Bến Phà Xuân Sơn, Đường Hồ Chí Minh nhánh Đông, Đường 20 Quyết thắng đi qua U Bò vào Miền Nam, đây là con đường giao thông huyết mạch của Nhà nước. Trên địa danh này là những cánh rừng bạt ngàn đã che chở cho những đoàn quân, đoàn xe ngày đêm ra chiến trường, là nơi xuất phát điểm cho các đoàn quân đi vào chiến trường Miền Nam đánh Mỹ. Xuân Trạch còn là điểm đầu nối giữa các xã Phúc Trạch, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng; Đèo Đá đẻo để đi qua xã Thượng Hóa huyện Minh Hóa.

Về đời sống tâm linh. Trên địa bàn xã có khoảng 65 % đồng bào Công giáo có 1 Giáo xứ, Giáo họ, 1 Nhà thờ xứ Khe Gát, 1 nhà thờ họ Vĩnh Sơn; số đồng bào không theo Công giáo thì sinh hoạt tâm linh tại một số có miếu thờ, như: Miếu Cửa Điện, Viện 52 vùng Khe Gát, Miếu Cây Nghè ở Hung Bai, Miếu Trùng Thụy ở Vĩnh Sơn,  Miếu Đồng miệu ở Ngọn Rào.

          Chiến tranh kết thúc, hòa bình lập lại, Xuân Trạch trở thành một vùng đất có vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế -xã hội, cũng cố Quốc phòng an ninh của huyện Bố Trạch và được đánh giá là nơi có tiềm năng đất đai rộng lớn.

       Với khát vọng vươn lên và tinh thần bền bỉ, Đảng bộ và nhân dân xã Xuân Trạch đoàn kết, khắc phục những khó khăn, gian khổ, phát huy truyền thống cách mạng và sáng tạo trong lao động sản xuất, phấn đấu để xây dựng xã nhà ngày càng phát triển.